బిహార్లోని నీటి వనరులు సమృద్ధిగా ఉన్న కోసి-సీమాంచల్ ప్రాంతంలో మఖానా (ఫాక్స్ నట్స్) సాగు ఒక కొత్త ఆర్థిక వృద్ధికి నాంది పలుకుతోంది. పూర్నియా, కతిహార్ జిల్లాల్లో రైతుల జీవితాలను మఖానా పూర్తిగా మార్చేస్తోంది. ఒకప్పుడు తక్కువగా పండించే ఈ పంట, ఇప్పుడు సాంప్రదాయ పంటలైన మొక్కజొన్న, వరి కంటే రెట్టింపు ఆదాయం ఇస్తోంది. కేవలం ఐదేళ్లలో మఖానా సాగు క్షేత్ర విస్తీర్ణం 12,000 హెక్టార్ల నుంచి 40,000 హెక్టార్లకు పెరిగింది. మఖానా వికాస్ యోజన కింద, బిహార్ ప్రభుత్వం సాగు విస్తీర్ణాన్ని 1.92 లక్షల హెక్టార్లకు పెంచాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
మఖానా సాగు ద్వారా రైతుల ఆదాయం రెట్టింపు కావడమే దీనికి ప్రధాన కారణం. ఒక ఎకరం మొక్కజొన్న పొలం నుంచి రూ. 1 నుంచి 1.5 లక్షలు సంపాదిస్తే, మఖానా ద్వారా రూ. 2 లక్షలకు తక్కువ కాకుండా ఆదాయం లభిస్తోంది. 2019-20లో కిలో మఖానా ధర రూ. 200 ఉండగా, ప్రస్తుతం ఉత్తమ నాణ్యత గల మఖానా హోల్సేల్లో కిలో రూ. 700 వరకు అమ్ముడవుతోంది. అంతేకాకుండా, మఖానా వ్యవసాయ కూలీలు రోజుకు రూ.1,000 నుంచి రూ.1,500 వరకు సంపాదిస్తున్నారు, ఇది సాధారణ కూలీ రేటు కంటే చాలా ఎక్కువ.
మెరుగైన ఆదాయం కారణంగా రైతుల జీవన ప్రమాణాలు మెరుగుపడ్డాయి, వలసలు కూడా తగ్గుతున్నాయి. వ్యవసాయ కూలీలు ఎక్కువ వేతనాల కోసం పంజాబ్కు వలస వెళ్లడం తగ్గింది. అంతేకాకుండా, మొహమ్మద్ గుల్ఫ్రాజ్ వంటి వారు కార్పొరేట్ ఉద్యోగాలు మానేసి, మఖానా వ్యాపారులుగా మారి మధ్యప్రాచ్యం, పాశ్చాత్య దేశాలకు ఎగుమతి చేస్తున్నారు. మఖానా సాగు లాభదాయకంగా ఉన్నప్పటికీ, సరైన మార్కెట్, ట్రేడింగ్ వ్యవస్థ లేకపోవడం వల్ల వ్యాపారుల చేతుల్లో రైతులు నష్టపోతున్నారనే సవాళ్లు కూడా ఉన్నాయి.
